Khi phân tích truyện ngắn Lão Hạc (Nam Cao) người ta chủ yếu đi sâu vào các chi tiết cuộc đời lão Hạc để thấy được tình cảnh cùng khổ không còn đường sống của bố con lão Hạc và vẻ đẹp cao quí của nhân cách lão Hạc. Nhưng đọc kĩ tác phẩm, chúng ta sẽ thấy một chi tiết rất hay và giá trị tố cáo của nó cũng không kém phần quan trọng đó là mối tình ngang trái của con trai lão Hạc với cô gái vắng mặt trong tác phẩm.

   Đọc toàn bộ tác phẩm người đọc thấy chi tiết này được nhà văn miêu tả lướt qua vài dòng trong câu chuyện giữa lão Hạc và ông giáo: Hai đứa mê nhau lắm. Bố mẹ đứa con gái biết vậy, nên cũng bằng lòng gả. Nhưng họ thách nặng quá nguyên tiền mặt phải một trăm đồng bạc, lại còn cau, còn rượu...cả cưới nữa thì mất đến cứng hai trăm bạc. Lão Hạc không lo được.

   Chi tiết này là rất quan trọng. Nó là sự mở đầu cho toàn bộ tấn bi kịch về sau. Bởi vì từ sau sự việc này mới dẫn đến cái chết thương tâm của lão Hạc, qua đó người đọc thấy được nhân cách cao đẹp của lão.

   Chi tiết về cuộc tình duyên của anh con trai lão Hạc mặc dù chỉ được nhà văn kể rất ít nhưng nó lại là chi tiết ám ảnh day dứt không nguôi trong lòng người đọc. Qua chi tiết này, người ta thấy được rõ hơn nỗi đau trăm bề khổ cực của người dân lao động sống trong xã hội thực dân phong kiến. Nỗi khổ này không chỉ chuyện cơm áo gạo tiền để dẫn tới gia đình phải tan đàn sẻ nghé lâm vào tình cảnh bán vợ đợ con mà nó còn là tấn bi kịch tình yêu của những đôi trai gái, tiêu biểu như mối tình của con trai lão Hạc. Chỉ vì những hủ tục trong hôn nhân của xã hội cũ mà anh con trai lão hạc không lấy được người mình yêu để rồi kết cục mỗi người một ngả. Món thách cưới nặng nề kia đã chia rẽ, tàn phá hạnh phúc lứa đôi. Nó làm cho hai người tưởng như sẽ được ở trọn đời, trọn kiếp bên nhau kia phải sống trong hận tình, bể ải đầy vơi. Anh con trai lão Hạc không lấy được người mình yêu thì buồn bã. Đỉnh điểm của nỗi đau khổ này là người yêu anh đi lấy chồng: Tháng mười năm ấy, con kia đi lấy chồng; nó lấy con trai ông phó lý nhà có của. Thất tình anh ta phẫn chí: Ngay mấy hôm saunó ra tỉnh đến sở mộ phu đưa thẻ kí giấy xin đi làm đồn điền cao su.

  Nam Cao không miêu tả số phận cuộc đời tiếp theo của cô gái, nhưng người đọc phần nào sẽ thấy được bởi đó là một cuộc hôn nhân không tình yêu.

   Một chi tiết ngắn, một nhân vật không xuất hiện nhưng vẫn tạo được một ám ảnh nghệ thuật. Điều đó một lần nữa chứng tỏ bút lực tuyệt vời của nhà văn lớn Nam Cao.

                                                     Phan Anh